Ρεαλισμός εναντίον λαϊκισμού στην πολιτική: σύγκρουση μεταξύ ευθύνης και υποκρισίας | Γράφει ο Γ. Στάθης

Ρεαλισμός εναντίον λαϊκισμού στην πολιτική: σύγκρουση μεταξύ ευθύνης και υποκρισίας | Γράφει ο Γ. Στάθης

Ο λαϊκισμός αποτελεί ένα διαχρονικό φαινόμενο της πολιτικής ζωής. Υπόσχεται απλές λύσεις και απαντήσεις σε σύνθετα προβλήματα, συχνά "ντυμένες" με υψηλό συναισθηματικό φορτίο , ωστόσο με περιορισμένη τεκμηρίωση.

Βασικό χαρακτηριστικό του λαϊκισμού είναι η παρουσίαση «εύκολων λύσεων». Πολύπλοκα ζητήματα –όπως η οικονομική ανισότητα, η μετανάστευση, η δημόσια διοίκηση ή η λειτουργία των θεσμών– παρουσιάζονται ως προβλήματα τα οποια μπορούν να λυθούν άμεσα, με μία μόνο πολιτική απόφαση ή με την «πολιτική βούληση» ενός ηγέτη. Η πραγματικότητα, ωστόσο, είναι ότι τέτοια ζητήματα απαιτούν μακροπρόθεσμο σχεδιασμό, συμβιβασμούς και θεσμική συνέπεια. Ο λαϊκιστικός λόγος αποφεύγει αυτές τις παραμέτρους, γιατί προφανώς δεν εξυπηρετούν την άμεση πολιτική απήχηση.

Στην πολιτική αντιπαράθεση, ο ρεαλισμός και ο λαϊκισμός συχνά παρουσιάζονται ως δύο αντίθετες λογικές άσκησης εξουσίας. Πρόκειται για διαφορετικές αντιλήψεις σχετικά με το πώς αντιμετωπίζονται τα κοινωνικά προβλήματα, πώς λαμβάνονται οι αποφάσεις και ποια είναι η ευθύνη της πολιτικής απέναντι στους πολίτες.

Ο πολιτικός ρεαλισμός ξεκινά από την παραδοχή ότι η πραγματικότητα είναι σύνθετη, πολύπλοκη και συχνά αντιφατική. Αναγνωρίζει τους περιορισμούς: οικονομικούς, θεσμικούς, διεθνείς, κοινωνικούς. Οι ρεαλιστικές πολιτικές δεν υπόσχονται τα πάντα σε όλους, αλλά επιδιώκουν εφικτές λύσεις, με κόστος που εξηγείται και αναλαμβάνεται δημόσια. Ο ρεαλισμός βασίζεται στη γνώση, στα δεδομένα και στον μακροπρόθεσμο σχεδιασμό, ακόμη κι αν αυτό συνεπάγεται πολιτικό κόστος και πρόσκαιρη δυσαρέσκεια.

Αντίθετα, ο λαϊκισμός αντλεί τη δυναμική του από την απλοποίηση. Μετατρέπει πολύπλοκα προβλήματα σε εύπεπτα αφηγήματα, όπου οι ευθύνες προσωποποιούνται και οι λύσεις εμφανίζονται άμεσες , εύκολες και ανώδυνες. Ο λαϊκιστικός λόγος αποφεύγει να μιλήσει για δυσκολίες, περιορισμούς και συμβιβασμούς, προτιμώντας να καλλιεργεί την προσδοκία ότι «όλα μπορούν να γίνουν», αρκεί να υπάρχει η σωστή πολιτική βούληση ή ο «κατάλληλος» ηγέτης.

Ένα ακόμη βασικό στοιχείο είναι οι γενικεύσεις. Ο λαϊκιστικός λόγος τείνει να "διχάζει" την κοινωνία σε απλοϊκά σχήματα: «ο λαός» απέναντι στις «ελίτ», οι «καλοί» απέναντι στους «κακούς», οι «πατριώτες» απέναντι στους «εχθρούς». Αντί για επιχειρήματα, κυριαρχούν τα συνθήματα· αντί για αποδείξεις, η επίκληση στο συναίσθημα.

Συχνά, ο λαϊκισμός προβάλλει μια δήθεν υπεράσπιση των αδυνάτων. Οι κοινωνικά ευάλωτες ομάδες χρησιμοποιούνται ως ηθικό άλλοθι, όχι απαραίτητα για να ενισχυθούν με αποτελεσματικές πολιτικές, αλλά για να νομιμοποιηθούν επιλογές που εξυπηρετούν άλλους στόχους. Η πραγματική στήριξη των αδυνάτων, όμως, προϋποθέτει στοχευμένα μέτρα, θεσμική συνέχεια και αξιολόγηση αποτελεσμάτων – στοιχεία που συχνά απουσιάζουν από τον λαϊκιστικό σχεδιασμό.

Οι λαϊκιστές εμφανίζονται ως "μαχητικοί" υπερασπιστές, ενώ στην ουσία καλλιεργούν ψευδαισθήσεις. Αντί να εξηγούν γιατί κάποια αιτήματα είναι αδιέξοδα ή απαιτούν συμβιβασμούς, ενισχύουν την οργή και τη ματαίωση, στρέφοντας την ευθύνη σε αόριστους «εχθρούς»: τις ελίτ, τους θεσμούς, τους ξένους, ή το ίδιο το σύστημα.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η επίκληση της νομιμότητας. Ο λαϊκισμός εμφανίζεται συχνά ως υπερασπιστής του «νόμου» και της «λαϊκής βούλησης», επιλέγοντας όμως μια επιφανειακή και επιδερμική ερμηνεία της νομιμότητας. Όταν οι θεσμοί και οι κανόνες εξυπηρετούν το αφήγημα, προβάλλονται ως αδιαμφισβήτητοι. Όταν όμως λειτουργούν ως φραγμός, παρουσιάζονται ως εμπόδια που πρέπει να παρακαμφθούν στο όνομα του λαού.

Ο λαϊκισμός συχνά εμφανίζεται, θορυβώδης, ανέξοδος και χωρίς ευθύνη. Υπόσχεται τα πάντα, σε όλους, χωρίς να λέει ποιος πληρώνει τον λογαριασμό. Ντύνεται με υποκρισία και «κοινωνική ευαισθησία», αλλά αποφεύγει συστηματικά την αναμέτρηση με την πραγματικότητα. Οι εύκολες λύσεις του είναι συνήθως συνθήματα, ανέξοδες προτάσεις και ευχές, και η «υπεράσπιση των αδυνάτων» άλλοθι για την απουσία σχεδίου ή πρότασης. Όταν έρθει η ώρα της εφαρμογής, ο λαϊκισμός εξαφανίζεται πίσω από δικαιολογίες, αόρατους εχθρούς και γενικεύσεις.

Ο λαϊκισμός είναι συνειδητή επιλογή αποφυγής της ευθύνης, μεταμφιεσμένη σε δήθεν υπεράσπιση του λαού. Γιατί η πραγματική αντιπαράθεση δεν είναι ανάμεσα σε «λαό» και «ελίτ», αλλά ανάμεσα στην ευθύνη και την υποκρισία. Και σε αυτή τη σύγκρουση, ο λαϊκισμός δεν είναι λύση· είναι μέρος του προβλήματος.

Γιάννης Στάθης

Ηγουμενίτσα 

Ιανουάριος 2026