.webp)
Καρχαρίες στις ελληνικές θάλασσες: Μύθοι, αλήθειες και όσα πρέπει να γνωρίζουμε
Οι καρχαρίες συγκαταλέγονται στα πιο παρεξηγημένα ζώα του πλανήτη, καθώς η εικόνα τους έχει διαμορφωθεί σε μεγάλο βαθμό από ταινίες, μύθους και υπερβολικές αναφορές που συχνά δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα.
Ωστόσο, πίσω από τις εικόνες που συχνά γίνονται viral στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, κρύβεται μια διαφορετική πραγματικότητα, η οποία συνδέεται περισσότερο με την οικολογία των θαλασσών και λιγότερο με κάποιον αυξημένο κίνδυνο για τους λουόμενους. Οι καρχαρίες αποτελούν διαχρονικά μέρος της θαλάσσιας πανίδας της Μεσογείου και η παρουσία τους συνδέεται άμεσα με την ισορροπία των οικοσυστημάτων. Παρότι η παρουσία τους στις ελληνικές θάλασσες προκαλεί κάθε χρόνο συζητήσεις, οι ειδικοί επισημαίνουν ότι πρόκειται για είδη που αποτελούν φυσικούς κατοίκους της Μεσογείου και διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στη διατήρηση της ισορροπίας των θαλάσσιων οικοσυστημάτων. Ως κορυφαίοι θηρευτές, συμβάλλουν στον έλεγχο των πληθυσμών άλλων ειδών και αποτελούν βασικό κρίκο της θαλάσσιας τροφικής αλυσίδας, γεγονός που καθιστά την παρουσία τους ιδιαίτερα σημαντική για την υγεία των θαλασσών.
Τα τελευταία χρόνια, οι καταγραφές καρχαριών σε ελληνικές ακτές φαίνεται να γίνονται ολοένα και συχνότερες, προκαλώντας εύλογα ερωτήματα στους πολίτες. Ωστόσο, η επιστημονική κοινότητα εμφανίζεται ιδιαίτερα προσεκτική ως προς τα συμπεράσματα που μπορούν να εξαχθούν από μεμονωμένες θεάσεις. Η άμεση διάδοση εικόνων μέσω των κοινωνικών δικτύων έχουν μετατρέψει περιστατικά που παλαιότερα περνούσαν απαρατήρητα σε θέματα ευρύτερου ενδιαφέροντος. Παράλληλα, οι μεταβολές που καταγράφονται στο θαλάσσιο περιβάλλον της Μεσογείου αποτελούν αντικείμενο μελέτης, καθώς ενδέχεται να επηρεάζουν τη συμπεριφορά και τις μετακινήσεις πολλών ειδών.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η ενημέρωση από επιστήμονες και ειδικούς αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς συμβάλλει στην αποσαφήνιση μιας σειράς μύθων που εξακολουθούν να συνοδεύουν τους καρχαρίες. Πόσα είδη ζουν στις ελληνικές θάλασσες; Πόσο συχνές είναι πραγματικά οι συναντήσεις με ανθρώπους; Υπάρχει λόγος ανησυχίας για τους λουόμενους; Και ποια είναι η εικόνα που καταγράφουν σήμερα οι επιστήμονες για τους πληθυσμούς τους; Σε αυτά και σε πολλά ακόμη ερωτήματα απαντά ο Ιχθυολόγος και Διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, Ιωάννης Μιττάκος, φωτίζοντας με επιστημονικά δεδομένα ένα θέμα που συχνά αντιμετωπίζεται περισσότερο με φόβο παρά με γνώση.
Η συνέντευξη του ιχθυολόγου και Διδάκτορα του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, Ιωάννη Μιττάκου στον Κωστή Ουζούνογλου:
Τον τελευταίο καιρό βλέπουμε όλο και περισσότερες αναφορές για καρχαρίες στις ελληνικές θάλασσες. Πρόκειται πράγματι για αύξηση της παρουσίας τους ή απλώς καταγράφονται πλέον πιο συχνά;
Οι καρχαρίες είναι ανώτεροι ή μεσαίοι θηρευτές και σημαντικοί ρυθμιστές των τροφικών πλεγμάτων. Συμβάλλουν στη διατήρηση της ισορροπίας των πληθυσμών θηραμάτων, αφαιρούν αδύναμα ή νοσούντα άτομα και αποτελούν λειτουργικό κομμάτι της υγείας του θαλάσσιου οικοσυστήματος.
Ωστόσο, η παρουσία τους από μόνη της δεν αποδεικνύει ότι η θάλασσα είναι «καλά». Η ίδια η Ελληνική Κόκκινη Λίστα (Red List) ή Κόκκινος Κατάλογος Απειλούμενων Ειδών δείχνει ότι το 68% των ειδών καρχαριών που αξιολογήθηκαν για την Ελλάδα βρίσκονται σε κίνδυνο εξαφάνισης, κυρίως λόγω παρεμπίπτουσας αλιείας, ενώ διάφοροι φορείς επισημαίνουν ότι περισσότερα από τα μισά είδη προστατεύονται νομικά αλλά εξακολουθούν να εμφανίζονται στην αγορά λόγω κακής αναγνώρισης ή παρανόησης.
Άρα η παρουσία καρχαριών στις ελληνικές θάλασσες λέει δύο πράγματα ταυτόχρονα: ότι η οικολογική λειτουργία του ανώτερου θηρευτή δεν έχει χαθεί εντελώς, αλλά και ότι αυτή η λειτουργία είναι πλέον εύθραυστη και απαιτεί καλύτερη διαχείριση, αλιευτική πειθαρχία και προστασία κρίσιμων ενδιαιτημάτων.
Για το αν αυξήθηκαν οι καρχαρίες ή απλώς οι καταγραφές τους δεν υπάρχουν ισχυρά στοιχεία ότι οι καρχαρίες «ξαφνικά αυξήθηκαν» στις ελληνικές θάλασσες. Αυτό που αυξήθηκε σίγουρα είναι η ορατότητα των περιστατικών: περισσότερα κινητά τηλέφωνα, περισσότερα social media, περισσότερη επιστήμη των πολιτών και σαφώς μεγαλύτερη ερευνητική προσπάθεια τα τελευταία χρόνια.
Οι καρχαρίες υπήρχαν πάντα στις ελληνικές θάλασσες· σήμερα απλώς εντοπίζονται, τεκμηριώνονται και συζητιούνται πολύ συχνότερα.
Πόσα είδη καρχαριών συναντώνται σήμερα στα ελληνικά νερά και ποια είναι τα πιο συνηθισμένα;
Σήμερα στα ελληνικά νερά επιβεβαιώνονται περίπου 33–34 είδη καρχαριών μεταξύ αυτών και ο λευκός καρχαρίας (Carcharodon carcharias), ανάλογα με τη μεθοδολογία της κάθε καταγραφής. Στα πιο συχνά και καλύτερα τεκμηριωμένα είδη περιλαμβάνονται ο μικρός κηλιδωτός γαλέος, ο μαυροστόματος γαλέος, ο σαπουνάς, το σκυλόψαρο, ο γκριζογαλέος, ο γαλάζιος καρχαρίας και ο εξαβράγχιος. Για το ευρύ κοινό, τα πιο γνωστά από τις πρόσφατες θεάσεις είναι κυρίως ο γαλάζιος καρχαρίας, ο μάκο και ο εξαβράγχιος.
Για ποιους λόγους κάποιοι καρχαρίες πλησιάζουν τις ακτές και τις παραλίες;
Η προσέγγιση ακτών σχετίζεται συνήθως με την τροφή, τη φυσική συμπεριφορά και τη μορφολογία της περιοχής. Οι καρχαρίες μπορεί να ακολουθούν κοπάδια ψαριών, να χρησιμοποιούν ρηχότερες περιοχές ως πεδία ανάπτυξης νεαρών ατόμων ή να κινούνται κοντά σε ακτές όπου τα βαθιά νερά βρίσκονται πολύ κοντά στη στεριά. Σε ορισμένες περιπτώσεις εμπλέκονται και ανθρωπογενείς παράγοντες, όπως αλιευτικές απορρίψεις, ψαροντούφεκο ή ζώα που έχουν τραυματιστεί και αποπροσανατολιστεί.
Παίζει ρόλο η κλιματική αλλαγή και η αύξηση της θερμοκρασίας της θάλασσας στη συμπεριφορά και την κατανομή των καρχαριών;
Η κλιματική αλλαγή είναι μέρος της εξίσωσης, αλλά όχι με τον απλοϊκό τρόπο που συχνά παρουσιάζεται. Η Μεσόγειος θερμαίνεται γρήγορα και το 2024 ήταν έτος-ρεκόρ τόσο για τη λεκάνη συνολικά όσο και για τα ελληνικά πελάγη, ενώ το Αιγαίο εμφανίζει επιταχυνόμενη θερμική τάση και συχνότερους θαλάσσιους καύσωνες. Αυτό μεταβάλλει τη διαθεσιμότητα θηράματος, την εποχικότητα και την κατανομή πολλών θαλάσσιων οργανισμών, άρα επηρεάζει έμμεσα και το πού και πότε βλέπουμε καρχαρίες.
Υπάρχουν συγκεκριμένες περιοχές της Ελλάδας όπου η παρουσία καρχαριών είναι πιο συχνή και γιατί;
Οι σημερινές γνώσεις δείχνουν ότι καταγραφές υπάρχουν σε όλο το Αιγαίο και το Ιόνιο, αλλά δεν έχουμε ακόμη την ομοιόμορφη παρακολούθηση που θα μας επέτρεπε να μιλήσουμε με βεβαιότητα για περιοχές «πρωταθλητές» αφθονίας καρχαριών.
Φορείς όπως η iSea έχει ήδη ξεχωρίσει ορισμένες περιοχές υψηλής σημασίας για καρχαρίες και σαλάχια, όπως το Θρακικό Πέλαγος, ο Αμβρακικός, το Νοτιοανατολικό Αιγαίο και οι Βόρειες Κυκλάδες.
Ποια είναι τα μεγαλύτερα λάθη που κάνουν οι λουόμενοι όταν έρχονται αντιμέτωποι με ένα τέτοιο θέαμα;
Το χειρότερο λάθος και αυτό που κοστίζει είναι ο πανικός. Μετά έρχονται οι απότομες κινήσεις, το έντονο πιτσίλισμα, η προσπάθεια να πλησιάσει κανείς το ζώο για βίντεο ή «καλύτερη φωτογραφία», και η αδιαφορία για το γεγονός ότι υπάρχει στο νερό ψάρι, αίμα ή αλιευτική δραστηριότητα.
Η σωστή αντίδραση είναι ψυχραιμία, σταθερή οπτική επαφή, αργή και ελεγχόμενη απομάκρυνση και άμεση ενημέρωση των αρμόδιων ή του ναυαγοσώστη.
Σε περίπτωση βέβαια που ο καρχαρίας πλησιάσει υπερβολικά και μόνο τότε, απλώνουμε το χέρι μας και τον σπρώχνουμε ελαφρά μακριά από το σώμα μας, πιέζοντας το ρύγχος του.
Οι καρχαρίες θεωρούνται δείκτες υγείας του θαλάσσιου οικοσυστήματος. Τι μας λέει η παρουσία τους για την κατάσταση των ελληνικών θαλασσών;
Οι καρχαρίες είναι δείκτες ότι το θαλάσσιο οικοσύστημα εξακολουθεί να μπορεί να στηρίζει ανώτερους θηρευτές, άρα ότι διατηρεί ακόμη ένα μέρος της λειτουργικής του πολυπλοκότητας. Όμως δεν πρέπει να μπερδεύουμε την παρουσία με την ευρωστία.
Η Ελλάδα εξακολουθεί να φιλοξενεί σημαντική ποικιλία καρχαριών, αλλά μεγάλο ποσοστό των ειδών αυτών είναι απειλούμενο και πιέζεται από παρεμπίπτουσα αλιεία, υποβάθμιση ενδιαιτημάτων και παράνομη ή λανθασμένη εμπορία.
Ποιο μήνυμα θα θέλατε να στείλετε στους πολίτες που ετοιμάζονται να επισκεφθούν τις παραλίες αυτό το καλοκαίρι και ανησυχούν από τις ειδήσεις για καρχαρίες;
Οι πολίτες δεν χρειάζεται να φοβούνται την ελληνική θάλασσα, αλλά να τη σέβονται. Οι καρχαρίες δεν είναι «εισβολείς» των παραλιών· είναι φυσικοί κάτοικοι της Μεσογείου, και οι περισσότερες θεάσεις αφορούν είδη που είτε είναι ακίνδυνα είτε δεν έχουν καμία διάθεση αλληλεπίδρασης με ανθρώπους.
Το σωστό μήνυμα είναι: χωρίς πανικό, με σωστή πληροφόρηση, με σεβασμό στην άγρια ζωή και με επίγνωση ότι τα ζώα αυτά είναι πολύ περισσότερο απειλούμενα από εμάς παρά εμείς από εκείνα.
Αρκεί να θυμόμαστε και κάτι ακόμη: τα κουνούπια, τα φίδια και η λύσσα από δαγκώματα σκύλων στοιχίζουν κάθε χρόνο αμέτρητα περισσότερες ανθρώπινες ζωές παγκοσμίως από όσες όλοι οι καρχαρίες μαζί.