.webp)
Προπαγάνδα στον Σύγχρονο Πόλεμο: Όταν το Πρώτο Θύμα είναι η Αλήθεια | Γράφει ο Γιάννης Στάθης
"In war, truth is the first casualty"«Tο πρώτο θύμα του πολέμου είναι η αλήθεια» Hiram Johnson.
Η ρήση του Hiram Johnson ότι «στον πόλεμο, το πρώτο θύμα είναι η αλήθεια» αποτυπώνει με διαχρονικό τρόπο τη σχέση μεταξύ πολεμικής σύγκρουσης και πληροφορίας. Στο πλαίσιο των σύγχρονων πολεμικών αναμετρήσεων, η φράση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς η πληροφορία δεν λειτουργεί απλώς ως συνοδευτικό στοιχείο, αλλά ως κεντρικό πεδίο αντιπαράθεσης. Η προπαγάνδα αναδεικνύεται σε βασικό εργαλείο άσκησης ισχύος, μέσω του οποίου διαμορφώνονται αντιλήψεις, επηρεάζονται πολιτικές και ανακατασκευάζεται η ίδια η έννοια της πραγματικότητας. Συνεπώς, η κατανόηση της λειτουργίας της αποτελεί κρίσιμο παράγοντα για την ερμηνεία των σύγχρονων διεθνών σχέσεων.
Η Διαχρονική Εξέλιξη της Προπαγάνδας
Η προπαγάνδα αποτελεί σταθερό στοιχείο των πολεμικών συγκρούσεων από την αρχαιότητα έως σήμερα. Στις αρχαίες κοινωνίες, η διάδοση πολιτικών και στρατιωτικών μηνυμάτων επιτυγχανόταν κυρίως μέσω της ρητορικής και των συμβολικών αναπαραστάσεων. Στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, για παράδειγμα, η εξουσία ενισχυόταν μέσω μνημείων και νομισμάτων που προέβαλαν την ισχύ του κράτους.
Κατά τον 20ό αιώνα, και ειδικότερα στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμος και τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η προπαγάνδα μελετήθηκε και οργανώθηκε συστηματικά και αξιοποίησε νέα μέσα, όπως το ραδιόφωνο, ο κινηματογράφος και οι έντυπες αφίσες, με στόχο τη μαζική κινητοποίηση των πληθυσμών. Στη συνέχεια, κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, η προπαγάνδα απέκτησε έντονο ιδεολογικό χαρακτήρα, αποτελώντας βασικό μηχανισμό αντιπαράθεσης μεταξύ των δύο τότε γεωπολιτικών σχηματισμών.
Στη σύγχρονη εποχή, η προπαγάνδα έχει μετασχηματιστεί ριζικά λόγω της ψηφιακής τεχνολογίας. Η ταχύτητα διάδοσης της πληροφορίας και η παγκόσμια εμβέλεια των μέσων κοινωνικής δικτύωσης έχουν ενισχύσει σημαντικά την αποτελεσματικότητά της, καθιστώντας την ταυτόχρονα πιο σύνθετη και δυσκολότερα ελέγξιμη.
Ο Πληροφοριακός Πόλεμος ως Σύγχρονη Μορφή Σύγκρουσης
Ο πληροφοριακός πόλεμος (information warfare) συνιστά τη σύγχρονη εκδοχή της προπαγάνδας και αφορά τη στρατηγική χρήση της πληροφορίας με σκοπό την επιρροή σε αντιλήψεις, πολιτικές και αποφάσεις. Σε αντίθεση με τον παραδοσιακό πόλεμο, όπου κυριαρχούν τα στρατιωτικά μέσα, εδώ το βασικό «όπλο» είναι η πληροφορία: η συλλογή, η επεξεργασία, η αλλοίωση και η διάδοσή της.
Το πεδίο εφαρμογής του πληροφοριακού πολέμου εκτείνεται στα μέσα μαζικής ενημέρωσης, στο διαδίκτυο και ιδιαίτερα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Οι κύριες μορφές του περιλαμβάνουν την παραπληροφόρηση (fake news), την οργανωμένη προπαγάνδα, τις κυβερνοεπιθέσεις και τη χρήση προηγμένων τεχνολογιών, όπως τα deepfakes*, τα οποία αξιοποιούν την Τεχνητή Νοημοσύνη και τη μηχανική μάθηση για τη δημιουργία εξαιρετικά ρεαλιστικού αλλά ψευδούς περιεχομένου.
Στο πλαίσιο αυτό, η έννοια της αλήθειας μεταβάλλεται: δεν θεωρείται πλέον σταθερή και αντικειμενική, αλλά υπόκειται σε διαρκή αμφισβήτηση και αναδιαμόρφωση. Η πληροφορία μετατρέπεται σε εργαλείο ισχύος, ενώ η πρόσβαση σε αξιόπιστα δεδομένα καθίσταται ολοένα και πιο δύσκολη.
Συμπεράσματα
Η προπαγάνδα, παρά τις μεταβολές και την εξέλιξη στα μέσα και τις τεχνικές της, διατηρεί διαχρονικά τους βασικούς της στόχους: τη διαμόρφωση της κοινής γνώμης, την ενίσχυση της εσωτερικής συνοχής και την αποδυνάμωση του αντιπάλου. Στους σύγχρονους πολέμους, ωστόσο, η σημασία της έχει ενισχυθεί σε τέτοιο βαθμό ώστε να αποτελεί αυτόνομο πεδίο σύγκρουσης.
Ενδεικτικά, σε σύγχρονες γεωπολιτικές εντάσεις, όπως αυτές που σχετίζονται με την Ουκρανία ή το Ιράν, η μάχη για τον έλεγχο της πληροφορίας είναι εξίσου κρίσιμη με τη στρατιωτική αντιπαράθεση. Οι δρώντες επιδιώκουν όχι μόνο την επικράτηση στο πεδίο, αλλά και τη διαμόρφωση της αντίληψης περί αλήθειας σε διεθνές επίπεδο.
Υπό αυτές τις συνθήκες, η πληροφόρηση δεν μπορεί να θεωρείται ουδέτερη ή πλήρως αντικειμενική. Η επιστημονική προσέγγιση απαιτεί την κριτική ανάλυση πολλαπλών πηγών, τη διάκριση μεταξύ γεγονότων και ερμηνειών, καθώς και την αναγνώριση των μηχανισμών προπαγάνδας. Η ενδεδειγμένη στάση δεν είναι η απόλυτη δυσπιστία, αλλά η τεκμηριωμένη επιφυλακτικότητα, η οποία επιτρέπει μια πιο ολοκληρωμένη κατανόηση της πραγματικότητας.
Επιβεβαιώνεται, ότι στη σύγχρονη εποχή, η αλήθεια δεν αποτελεί απλώς παράπλευρη απώλεια του πολέμου, αλλά βασικό του διακύβευμα. Ο πληροφοριακός πόλεμος μετατρέπει την ίδια την αλήθεια σε αντικείμενο σύγκρουσης, αναδεικνύοντάς την σε κεντρικό στοιχείο της στρατηγικής και της ισχύος.
Τέλος, αξίζει να επισημανθεί ότι ένα μεμονωμένο άρθρο, όπως αυτό, δεν δύναται να αποτυπώσει πλήρως την πολυπλοκότητα της προπαγάνδας και το εύρος των μεθόδων της. Ωστόσο, για τον αναγνώστη που επιθυμεί περαιτέρω εμβάθυνση στο φαινόμενο, παρατίθεται ενδεικτικά σχετική βιβλιογραφία, στην οποία μπορεί να ανατρέξει για μια πιο συστηματική και ολοκληρωμένη κατανόηση.
Γιάννης Στάθης
Αθήνα
Απρίλιος 2026
*Deepfakes. Τα deepfakes είναι ψηφιακά τροποποιημένα βίντεο, εικόνες ή ηχητικά αρχεία που δημιουργούνται με τη βοήθεια της Τεχνητής Νοημοσύνης και της Μηχανικής Μάθησης, ώστε να φαίνονται απολύτως αληθινά — ενώ στην πραγματικότητα είναι ψεύτικα.
Ο όρος προέρχεται από το “deep learning” (βαθιά μάθηση) και το “fake” (ψεύτικο).