Μόνιμοι επικριτές: Η κρυφή προσδοκία όσων περιμένουν να αποτύχουν οι άλλοι, για να υπάρξουν οι ίδιοι | Γράφει ο Γιάννης Στάθης

«Οι επικριτές είναι άνθρωποι που βλέπουν τη μάχη από ψηλά και μετά κατεβαίνουν για να πυροβολήσουν τους τραυματίες.» Winston Churchill.

Υπάρχει ένας τύπος ανθρώπου ο οποίος σπανίως δημιουργεί, σπανιότερα αναλαμβάνει ευθύνη και σχεδόν ποτέ δεν εκτίθεται στον κίνδυνο της απόφασης. Αντίθετα, βρίσκεται διαρκώς σε θέση κριτή, σχολιαστή και "εισαγγελέα" των πάντων. Κάθε πρωτοβουλία, κάθε απόφαση, κάθε έργο αποτελεί γι' αυτόν αφορμή για αμφισβήτηση, αποδόμηση και καταδίκη. Η κριτική του παρουσιάζεται ως αντικειμενική, ψύχραιμη και τεχνοκρατική, όμως στην πραγματικότητα συχνά υπηρετεί έναν διαφορετικό σκοπό, τη δημιουργία εντυπώσεων και την προσωπική προβολή.

Ο μόνιμος επικριτής συναντάται συχνότερα στην πολιτική, στα μέσα ενημέρωσης, στα κοινωνικά δίκτυα, στους επαγγελματικούς οργανισμούς σε διοικητικά συμβούλια και σε κάθε χώρο όπου η προβολή είναι ευκολότερη από την παραγωγή έργου. Είναι το πρόσωπο το οποίο σχολιάζει αδιάκοπα, εντοπίζει συνεχώς αδυναμίες, απαιτεί το ανέφικτο και αναζητά την αναγνώριση μέσω της αποδόμησης των προσπαθειών των άλλων. Συνήθως αποφεύγει να αναλάβει ο ίδιος ουσιαστική ευθύνη ή ρίσκο, διατηρώντας την ασφαλή και άνετη θέση του παρατηρητή ώστε να μπορεί εκ των υστέρων να δηλώνει δικαιωμένος. Η επιρροή του δεν προέρχεται από τα αποτελέσματα που παρήγαγε, αλλά από την ικανότητά του να σχολιάζει, να αμφισβητεί και συχνά να επενδύει πολιτικά, επαγγελματικά ή προσωπικά στην αποτυχία όσων τολμούν να πράξουν.

Η αγαπημένη του μέθοδος είναι η εκ των υστέρων σοφία. Πάντοτε ανακαλύπτει μια ακόμη παράμετρο η οποία δεν εξετάστηκε και δεν μελετήθηκε διεξοδικά, έναν ακόμη κίνδυνο που δεν προβλέφθηκε, ένα ακόμη σενάριο που δεν αξιολογήθηκε. Στον "φανταστικό" κόσμο του, οι πόροι είναι απεριόριστοι, ο χρόνος ατελείωτος και οι αποφάσεις μπορούν να λαμβάνονται μόνο όταν θα έχουν εξαλειφθεί όλες οι αβεβαιότητες και οι κίνδυνοι. Αγνοεί επιδεικτικά ότι η πραγματική ζωή, η οικονομία, η διοίκηση και η πολιτική λειτουργούν υπό περιορισμούς, με ελλιπή δεδομένα και μέσα σε συνθήκες πίεσης. Η τελειότητα που απαιτεί από τους άλλους είναι ακριβώς η πολυτέλεια που απολαμβάνει επειδή δεν χρειάζεται ποτέ να παράγει ο ίδιος αποτέλεσμα.

Πίσω από αυτή τη συμπεριφορά κρύβεται συχνά μια βαθιά ανάγκη για προσοχή και αναγνώριση. (Attention-seeking person, άτομο που επιζητεί διαρκώς την προσοχή). Ο μόνιμος επικριτής δεν αντλεί αξία από όσα καταφέρνει, αλλά από το πόση φασαρία κάνει και το πόσο ακούγεται. Κάθε γεγονός αποτελεί ευκαιρία να εμφανιστεί ως ο διορατικός παρατηρητής ο οποίος «τα είχε προβλέψει όλα». Η συνεχής αμφισβήτηση μετατρέπεται σε μέσο διατήρησης της δημοσιότητας. Δεν τον απασχολεί ιδιαίτερα αν η προσοχή είναι θετική ή αρνητική. Αρκεί να παραμένει στο επίκεντρο.

Οι συνεχείς παρεμβάσεις, οι δήθεν αντικειμενικές και τεχνοκρατικές αναλύσεις, οι αυστηρές παρατηρήσεις και οι υπερβολικά περίπλοκες επισημάνσεις λειτουργούν ως μηχανισμός αυτοπροβολής. Η εικόνα του «ανεξάρτητου και αδέκαστου κριτή» γίνεται μέσο κοινωνικής επιβεβαίωσης.

Ακόμη πιο αποκαλυπτική είναι η σχέση του με την αποτυχία των άλλων. Ενώ εμφανίζεται ως υπερασπιστής της ορθότητας, στην πραγματικότητα συχνά επενδύει ψυχολογικά στην αποτυχία εκείνων που κρίνει. Η επιτυχία τους τον καθιστά αδιάφορο έως δυστυχισμένο . Η αποτυχία τους όμως ,τον καθιστά επίκαιρο και δικαιωμένο. Γι' αυτό και πολλές φορές μοιάζει να περιμένει με ανυπομονησία και λαχτάρα, το λάθος, την κρίση ή την κατάρρευση ώστε να εμφανιστεί θριαμβευτικά με το γνωστό "σας τα είχα πεί εγώ". Πρόκειται για μια μορφή "σπέκουλας" πάνω στις δυσκολίες των άλλων. Δεν οικοδομεί τη δική του αξία μέσα από έργο, αλλά μέσα από την ελπίδα ότι κάποιος άλλος θα αποτύχει.

Σύμφωνα με τη θεωρεία των αποφάσεων, κάθε απόφαση εμπεριέχει κόστος, αβεβαιότητα και κίνδυνο. Το τέλειο σπάνια είναι εφικτό και ότι η πρόοδος προκύπτει από ατελείς, αλλά αναγκαίες επιλογές. Ο επαγγελματίας επικριτής, αντίθετα, δεν προσφέρει λύσεις, δεν αναλαμβάνει ευθύνες και δεν παράγει αποτέλεσμα. Προσφέρει μόνο τη βεβαιότητα της αμφισβήτησης.

Η κριτική αποτελεί πολύτιμο εργαλείο όταν αποσκοπεί στη βελτίωση. Όταν όμως μετατρέπεται σε μηχανισμό αυτοπροβολής, όταν τρέφεται από την αποτυχία των άλλων και όταν υποκαθιστά τη δημιουργία, παύει να είναι πράξη ευθύνης και γίνεται έκφραση προσωπικής ματαιοδοξίας. Τότε ο επικριτής δεν υπηρετεί την αλήθεια ούτε την πρόοδο. Υπηρετεί αποκλειστικά την ανάγκη του να βρίσκεται στο κέντρο της προσοχής, ακόμη κι αν για να το πετύχει χρειάζεται να σταθεί πάνω στα ερείπια των προσπαθειών των άλλων.

Τελικά, ο δημιουργός κρίνεται από όσα τόλμησε να κάνει, ενώ ο μόνιμος επικριτής από όσα είπε ότι θα αποτύχουν. Ο πρώτος αφήνει έργο πίσω του· ο δεύτερος μόνο σχόλια. Και όταν σβήσει ο θόρυβος της κριτικής, αυτό που μένει στην ιστορία δεν είναι οι φωνές από την εξέδρα, αλλά όσοι κατέβηκαν στην αρένα και ανέλαβαν την ευθύνη και το κόστος της πράξης.

Γιάννης Στάθης

Ιούνιος 2026

Attention-seeking person: (άτομο που επιζητεί διαρκώς την προσοχή): Πρόκειται για το άτομο που αντλεί την αίσθηση αξίας και επιβεβαίωσης κυρίως από την προσοχή των άλλων και όχι από το έργο, τις επιδόσεις ή την ουσιαστική προσφορά του. Έχει έντονη ανάγκη να βρίσκεται στο επίκεντρο των συζητήσεων, να εκφράζει άποψη για τα πάντα και να προβάλλει την εικόνα του γνώστη, του ειδικού ή του διορατικού παρατηρητή. Συχνά χρησιμοποιεί την υπερβολική κριτική, την πρόκληση, την καταγγελία ή την αμφισβήτηση ως μέσα για να προσελκύσει ενδιαφέρον και αναγνώριση. Για τον attention seeker, η ορατότητα αποκτά μεγαλύτερη σημασία από την ουσία και η δημοσιότητα μεγαλύτερη αξία από το αποτέλεσμα.